Właściwie już powyższa analiza czynników rozwoju przemysłu w ośrodku stołecznym zorientować może w gałęziach najsilniej reprezentowanych. Dlatego ograniczę obecne uwagi tylko do zaznaczenia najcharakterystyczniej- szych momentów. W odniesieniu do przemysłu całego kraju (tabl. 8) na czoło wysuwają się przemysły precyzyjne oraz bezpośredniego spożycia. Przemysły surowcowe stronią od stolicy. Występuje to wyraźnie, gdy sięgnie się do poszczególnych gałęzi pracy (tabl. 9 i 10)
Najliczniej reprezentowane wśród pracowników przemysłowych i rzemieślniczych stolicy są zawody, związane z wytwarzaniem odzieży (tabl. 9 i 12)40). Daje się już jednali zauważyć pewne zahamowanie rozwoju, jeśli chodzi o szewstwo i krawiectwo. Natomiast bieliźniarstwo i trykociarstwo rozwijają się bardzo pomyślnie. Mamy tu prawdopodobnie do czynienia z ucieczką poza granice administracyjne miasta, a nie z podupadaniem ośrodka stołecznego, mimo niewątpliwej konkurencji fabrykacji masowej w szewstwie (obuwia skórzanego i gumowego) z innych części kraju.
Tablica 8.
Udział Warszawy w zasadniczych grupach przemysłu przetwórczego. Rok 1933.
Za | kła | dy | Tysiące przepracowanych robotniko-dni | |||
Gałęzie przemysłu | Polska | Warszawa | Polska | Warszawa | ||
w % | w % | |||||
Przemysł przetwórczy ogółem . . . | 20.890 | 2.018 | 9.7 | 124.448 | 12.737 | 10.8 |
w tym objęte klasyfikacją:
Grupa I: przemysł ciężki i surowcowy |
14.533 | 433 | 3.0 | 89.138 | 2.580 | 2.9 |
Grupa II: przemysł spożywczy i odzieżowy . . . | 3.200 | 749 | 23.4 | 12.238 | 2.873 | 23.5 |
Grupa III: przemysł precyzyjny i wysokowartościowy. | 2.926 | 794 | 27.1 | 21.201 | 6.475 | 30.5 1 |
UWAGA: Podział przemysłu na trzy zasadnicze grupy wymaga wyjaśnienia. Otóż do pierwszej grupy zaliczam przemysł, oparty na surowcu stosunkowo ciężkim, który skupia się w pobliżu źródeł surowca, względnie w okręgach, w których pierwotnie został założony (np. przemysł włókienniczy). Z przemysłu mineralnego wchodzą tu cegielnie, wapienniki, huty, fabryki porcelany, kamieniołomy; z przemysłu metalowego: huty, odlewnie, fabryki wyrobów masowych; z przemysłu chemicznego: gazownie, koksownie, fabryki materiałów wybuchowych, przędzy sztucznego jedwabiu, barwników, nawozów sztucznych i t. p.; z przemysłu włókienniczego: zakłady wielooddziałowe, przędzalnie, tkalnie, farbiarnie, fabryki waty i t. d.; z przemysłu papierniczego: papiernie; z przemysłu skórzanego: garbarnie, szczeciniarnie, wykończalnie skór i t. d.; cały przemysł drzewny poza korkowym; z przemysłu spożywczego: cukrownie, młyny, zakłady przetworów ziemniaczanych, gorzelnie, fabryki cykorii, przetworów mącznych.
Do drugiej grupy: odzieżowo-spożywczej zaliczyłem z przemysłu włókienniczego: fabryki wyrobów dzianych, szmuklerstwo i pasmanterię, kapelusznictwo; z przemysłu skórzanego: wyprawę futer; cały przemysł odzieżowy; z przemysłu spożywczego: piekarnie, przemysł cukierniczy, fabryki win i wódek, browary.
Wreszcie w grupie trzeciej pomieściłem: z przemysłu szklanego: fabryki luster i szlifiernie szkła; z przemysłu metalowego: wszelkie fabryki maszyn, aparatów, artykułów i instrumentów precyzyjnych, zakłady rzemieślnicze i reparacyjne; cały przemysł elektrotechniczny; z przemysłu chemicznego: fabryki przetworów tłuszczowych, farmaceutyczne i kosmetyczne; z przemysłu papierniczego: fabryki wyrobów papierniczych; z przemysłu skórzanego: wytwórnie rymarskie i siodlarskie, galanterię skórzaną, fabryki szczotek i pędzli; przemysł korkowy; przemysł zabawkarski; cały przemysł poligraficzny .
Klasyfikacją tą nie objąłem (z braku dokładniejszej specyfikacji zakładów w różnych gałęziach produkcji): 231 fabryk w całym kraju (t. j. 1,1% ogółu), a 42 w Warszawie (2%). Są to liczby znikome, nie wpływają przeto na zasadniczy układ stosunków.
W przemyśle odzieżowym panuje niepodzielnie niemal rzemiosło (tabl. 7). Z pośród zakładów VIII kategorii Warszawa skupiała w 1932 r. szczególnie znaczny odsetek warsztatów, wytwarzających:
- galanterię – 48.3%
- pasmanterię i wyroby szmuklerskie – 46.6%
- szelki, gorsety, podwiązki – 36.9%
- wyroby dziane – 30.2%
- hafty, koronki – 26.7%
- wyroby kuśnierskie – 15.8%
Statystyka przemysłowa, za r. 1934. Statystyka Polski, zesz. C. 34.
Tablica 9.
Liczba osób zawodowo czynnych w przemyśle w Warszawie
Gałęzie przemysłu | 1921 a) | 1931 | Przyrost
w %% |
Przemysł ogółem | 128.844 | 229.190 b) | 77.8 c) |
Przemysł metalowy | 22.758 | 44.163 | 94.0 i |
w tym ślusarstwo | 2.095 | 5.939 | 83.4 |
w tym produkcja broni i amunicji | 3.295 | 4.922 | 49.3 |
Przemysł chemiczny | 2.904 | 6.517 | 124.4 |
Przemysł włókienniczy | 6.510 | 1 1.396 | 75.1 |
w tym produkcja wyrobów dzianych | 2.864 | 6.103 | 105.9 |
Stolarstwo | 3.905 | 7.468 | 91.2 |
Krawiectwo | 21.034 | 27.388 | 30.2 |
Szewstwo | 15.827 | 16.814 | 6.2 |
Bieliźniarstwo | 3.319 | 7.753 | 133.6 |
Piekarstwo | 3.476 | 5.243 | 50.8 |
Rzeźnictwo | 2.410 | 4.670 | 93.8 |
Budownictwo domów | 1.618 | 11,837 | 631.6 |
Malarstwo i tapeciarstwo | 1.475 | 4.046 | 174.3 |
Drukarnie i litografie | 3.901 | 5.978 | 53.2 |
Źródła: Wyniki spisu powszechnego z 1921 r. na terenie Warszawy, str. 74—75. Powszechny spis ludności z 9.XII.1931, dodatek do Wiadomości Statystycznych, zesz. 36/1935.
a) Dane za r. 1921 nie obejmują Aby dojść do liczby analogicznej do tej, jaką daje spis z 1931 r., należałoby dodać sporą część z 14 tys. osób o „nieokreślonym stanowisku społecznym” (w tym 11 tys. bezrobotnych i 3 tys. osób o zawodzie niewiadomym), z 14 tys. robotników niewykwalifikowanych i około 3.5 tys. pracowników umysłowych bez bliższego określenia zawodu. Prawdopodobnie liczba osób zawodowo czynnych w przemyśle sięgałaby w 1921 r. ok. 160 tys., a w każdym razie nie byłaby niższa od 150 tys. W tym 54.343 bezrobotnych.
Po odjęciu bezrobotnych wzrost wyniósłby 35,7%.
Tablica 10.
Udział Warszawy w ważniejszych gałęziach przemysłu fabrycznego w 1928.
|
Źródło: Obciążenie państwowymi podatkami bezpośrednimi w 1928, str. 82 — 115.
Według statystyki podatkowej z 1928 r. obrót zakładów kuśnierskich wynosi 31.6% obrotów w całym kraju, w szmuklerstwie sięgał 80.7% (a dochód 88.2%)[1]). A więc niemal cała produkcja szmuklerska wyższych gatunków skupia się w Warszawie. Ze znaczeniem ośrodka stołecznego w szewstwie ręcznym jaskrawo kontrastuje skromna rola w zakresie mechanicznej produkcji obuwia (tabl. 12). Niemniej Warszawa skupia wiele dziedzin produkcji wyżej wartościowej w dziale przemysłu odzieżowego. Świadczy o tym choćby wysoki udział stolicy w produkcji rzemieślniczej kapeluszy, a niewielki w czapnictwie (tabl. 11; jednocześnie znaczna stosunkowo wysokość obrotów każe mniemać, że czapnictwo stołeczne wytwarza towar wysokiej jakości). Obuwie warszawskie należy do najwyższej klasy obuwia na całym świecie.
Przemysł metalowy zajmuje drugie miejsce jako źródło zatrudnienia, a pierwsze jako gałąź produkcji fabrycznej. Ogromna większość wielkich fabryk w obrębie stolicy należy do tego działu przemysłu. W stosunku do wytwórczości krajowej produkcja precyzyjna i ozdobna wysuwa się na czoło
Tablica 11.
Udział Warszawy w ważniejszych gałęziach rzemiosła w 1928
|
Źródło: Obciążenie państwowymi podatkami bezpośrednimi w 1928, str. 118— 145 i 326 — 377.
Wykres VI (do tabeli nr. 11)
Procent zatrudnionych robotników
![Procent zatrudnionych robotników w Warszawie w branżach; Warszawa jako stolica Polski; Stanisław Rychliński; Wydawnictwo biura ekonomicznego zarządu miejskiego W M. ST. Warszawie 1936.](https://www.kulturalnie.waw.pl/wp-content/uploads/2022/05/Procent-zatrudnionych-robotnikow-w-Warszawie-w-branzach-191x300.png)
(wyroby platerowane, instrumenty muzyczne, wagi. Dalej przemysł, związany z transportem kolejowym i kołowym (fabryki środków przewozowych), oraz z urządzeniem domów (wytwórnie lamp i grzejników, fabryki pomp, oraz mebli). Wreszcie daje się zauważyć wpływ rozwiniętego przemysłu spożywczego (fabryki opakowań blaszanych), oraz innych gałęzi wytwórczości (np. wszystkie w kraju odlewnie czcionek mieszczą się w Warszawie, tu bowiem rynek zbytu jest największy, dzięki rozwojowi drukarstwa). Natomiast w dziedzinie wytwórczości maszyn rolniczych rola Warszawy jest zupełnie nikła.
Tablica 12
Zatrudnienie w wielkim i średnim przemyśle warszawskim w 1934 r.
Gałęzie przemysłu | Liczba
zakładów |
Liczba robotników w ciągu roku | % ogółu robotników zatrudnionych w Polsce |
Ogółem | 2.338 | 56.800 | 10.5 |
Przemysł mineralny | 53 | 915 | 1.7 |
w tym fabryki wyrobów ze szkła | 6 | 116 | 57.7 |
w tym fabryki wyrobów kamieniarskich | 13 | 181 | 26.1 |
Przemysł metalowy | 365 | 15.564 | 15.3 |
w tym odlewnie żelaza | 6 | 164 | 2.4 |
walcownie miedzi, glinu, ołowiu | 4 | 864 | 35.6 |
odlewnie czcionek | 3 | 84 | 100.0 |
fabryki opakowań blaszanych | 4 | 526 | 41.5 |
lamp i grzejników. | 8 | 310 | 62.5 |
wyrobów srebrnych i platerowanych | 15 | 388 | 78.4 |
mebli | 17 | 497 | 43.2 |
silników i pomp | 13 | 704 | 31.8 |
maszyn i aparatów dla innych przemysłów | 8 | 146 | 13.5 |
taboru kolejowego | 3 | 1.411 | 37.6 |
karoserii samochodowych i wozów konnych | 6 | 164 | 41.1 |
rowerów | 4 | 89 | 20.7 |
instrumentów muzycznych | 7 | 116 | 46.2 |
Zakłady reparacyjne | 40 | 553 | 25.1 |
Przemysł elektrotechniczny | 71 | 3.631 | 40.7 |
Przemysł chemiczny | 188 | 5.197 | ¡1.2 |
w tym fabryki gazów technicznych | 2 | 122 | 327 |
papy dachowej | 11 | 123 | 19.4 |
mydła | 12 | 490 | 43 5 |
świec | 2 | 44 | 24.5 |
mydła i świec | 2 | 104 | 60.4 |
wyrobów farmaceutycznych | 24 | 648 | 68.8 |
kosmetycznych | 48 | 988 | 73.8 |
farmaceutycznych i kosmetyczny | 7 | 121 | 34.3 |
Przemysł włókienniczy. | 158 | 4.079 | 2.9 |
w tym tkalnie | 4 | 143 | 0.6 |
fabryki wyrobów dzianych | 81 | 1.116 | 12.0 |
koronek i firanek | 7 | 575 | 54.3 |
szmuklerstwo i pasmanteria | 29 | 469 | 21.7 |
Gałęzie przemysłu | Liczba
zakładów |
Liczba robotników w ciągu roku | % ogółu robotników zatrudnionych w Polsce |
Przemysł papierniczy | 77 | 1.750 | /2.4 |
w tym fabryki tapet | 2 | 292 | 78.3 |
gilz i bibułki papierosowej | 13 | 399 | 29.7 |
Przemysł skórzany | 84 | 1.685 | 20.9 |
w tym garbarnie | 43 | 1.025 | 18.0 |
fabryki rymarskie i siodlarskie | 11 | 340 | 80.6 |
galanterii skórzanej | 11 | 35 | 28.0 |
wyprawa futer | 13 | 224 | 28.5 |
Przemysł drzewny | 1 1 1 | 1.721 | 3.4 |
w tym fabryki mebli zwykłych | 12 | 165 | 5.8 |
wyrobów korkowych | 8 | 269 | 87.6 |
parkietów i posadzek | 4 | 28 | 21.4 |
Przemysł spożywczy | 315 | 6.368 | 10.1 |
w tym fabryki makaronu | 8 | 86 | 33.8 |
piekarnie cukiernicze | 46 | 630 | 45.7 |
fabryki czekolady i cukierków | 41 | 947 | 19.0 |
wódek gatunkowych | 8 | 653 | 45.1 |
octu i musztardy. | 8 | 90 | 33.2 |
wytwórnie napojów bezalkoholowych | 10 | 124 | 27.6 |
Przemysł odzieżowy | 447 | 4.786 | 28.9 |
krawiectwo | 174 | 1.537 | 32.6 |
bieliźniarstwo | 45 | 648 | 35.0 |
krawaciarstwo | 7 | 45 | 57.7 |
kapelusznictwo | 50 | 289 | 43.3 |
czapkarstwo | 6 | 28 | 40.0 |
wyrób galanterii | 34 | 980 | 41.0 |
rękawicznictwo skórzane | 5 | 28 | 62.2 |
kuśnierstwo | 28 | 315 | 47.3 |
obuwnictwo mechaniczne | 26 | 334 | 7.9 |
ręczne | 70 | 572 | 32.9 |
Przemysł poligraficzny | 193 | 4.335 | 35.5 |
Przemysł budowlany | 274 | 6.757 | 28.2 |
w tym budownictwo nadziemne | 167 | 4.923 | 31.4 |
instalacje centralnych ogrzewania, wodociągów i kanalizacji. | 34 | 607 | 33.6 |
instalacje siły i światła | 18 | 260 | 34.8 |
Wykres VII (do tabl. Nr. 12). Udział Warszawy w wielkim i średnim przemyśle w 1934 r. (w %% zatrudnionych robotników).
![Udział Warszawy w wielkim i średnim przemyśle w 1934 r; Warszawa jako stolica Polski; Stanisław Rychliński; Wydawnictwo biura ekonomicznego zarządu miejskiego W M. ST. Warszawie 1936.](https://www.kulturalnie.waw.pl/wp-content/uploads/2022/05/Udzial-Warszawy-w-wielkim-i-srednim-przemysle-w-1934-r-300x240.png)
Z rzemiosł grupy metalowej wysuwają się na czoło brązownictwo, tokarstwo, mosiężnictwo i jubilerstwo (tabl. 10) — słowem rzemiosła najbardziej precyzyjne, oraz posługujące się stosunkowo kosztownym surowcem.
Przemysł budowlany zajmuje trzecie miejsce. Nie wykazuje on dotąd niewątpliwie pełnego nasilenia. Mimo znacznej poprawy w porównaniu z okresem bezpośrednio powojennym, ożywienie ruchu budowlanego jest jeszcze słabe. Niemniej liczba osób, których zawód wiąże się z budową domów, wzrosła z 1.618 w czasie pierwszego spisu powszechnego w 1921 r. do 11.837 w czasie drugiego spisu w 1931 r. W malarstwie i tapeciarstwie wzrost jest również znaczny: z 1.475 na 4.016, podobnie jak w stolarstwie (z 3.905 na 7.468).
W przemyśle chemicznym zarysowuje się przede wszystkim grupa farmaceutyczno-kosmetyczna łącznie z produkcją mydła i świec.
W przemyśle spożywczym na czoło wysuwają się wytwórnie wódek gatunkowych, fabryki makaronu, octu i musztardy, piekarnie cukiernicze, fabryki czekolady i cukierków — słowem również przedsiębiorstwa ściśle związane z pojemnym i stosunkowo zamożnym rynkiem miejscowym.
Z innych dziedzin przemysłu charakterystyczny jest udział w drukarstwie, w wytwórczości wyrobów ze szkła, elektrotechnicznej, fabrykacji koronek i firanek, rymarskiej i siodlarskiej, wyprawie futer (związanej z kuśnierstwem) produkcji artykułów korkowych.
Wypada zadać sobie pytanie, czy Warszawa posiada trwałe widoki utrzymania się na obecnym stanowisku w życiu przemysłowym kraju. Odpowiedź na to pytanie stanowczo wypadnie twierdząco, zwłaszcza, jeśli weźmiemy pod uwagę nie tylko obszar administracyjny stolicy, ale również cały okręg podstołeczny. Przemysł metalowy, odzieżowy, spożywczy, chemiczny, budowlany i graficzny te sześć najważniejszych działów wytwórczości warszawskiej posiadają bardzo mocne podstawy istnienia.
Przebieg ostatniego kryzysu uwydatnił znacznie większą odporność przemysłu stołecznego na skutki przesilenia w zestawieniu z całą wytwórczością krajową. Zubożenie wsi znacznie słabiej odbiło się na produkcji warszawskiej i na prowincjonalnej. Szczególnie przemysł odzieżowy, a po części i spożywczy (porówn. tabl. 13) korzysta z większej zamożności rynku miejscowego. Sytuacja przemyśle budowlanym odbija się większa aktywność budownictwa mieszkaniowego w stolicy w porównaniu z prowincją. Przemysł metalowy korzysta z zamówień rządowych.
Tablica 13.
Odsetek robotników, zatrudnionych w średnim
i większym przemyśle warszawskim w stosunku do całego kraju.
|
Źródła: F. P.: Stan zatrudnienia w przemyśle warszawskim, Kronika Warszawy 1-2/1934, str. 10. Statystyka Pracy zesz. 4 1935, 266.
Średnie i większe zakłady przemysłu przetwórczego zatrudniały w Warszawie w okresie najlepszej koniunktury 1928-1929 — 9.9% robotników z całego kraju, w końcu września 1935 — 11%. Jeśli włączymy do tego porównania zakłady użyteczności publicznej, warsztaty kolejowe i wytwórnie wojskowe odpowiednie odsetki wyniosą 11.2 i.12.1%44).
Oczywiście ten niewielki wzrost znaczenia stolicy wypływa wyłącznie z ogólnego zbiednienia kraju; jest najprawdopodobniej przejściowy. Poprawa stosunków gospodarczych może spowodować emigrację ze stolicy niektórych pomniejszych dziedzin wytwórczości, zwłaszcza tych, które są ściśle związane z przeróbką ziemiopłodów. W całości nie wpłynie to jednak na rolę okręgu warszawskiego w życiu gospodarczym kraju.
Natomiast wzmożenie ogólnej kultury materialnej ziem, leżących na wschód od Wisły może oddziałać ogromnie dodatnio na rozwój warszawskiego ośrodka przemysłowego. Jest to jedyne wielkie i zróżniczkowane skupienie przemysłowe w kraju na wschód od zasadniczej osi Śląsk — Bałtyk, wzdłuż której rozbudowuje się przemysł krajowy. W powojennej strukturze gospodarczej Polski Warszawa jest niejako forpocztą organizacji przemysłowej typu zachodnio-europejskiego, wysuniętą w kierunku połaci kraju zapóźnionych i zaniedbanych.
Wreszcie nowe gałęzie przemysłu, zaspokajające bardziej wyszukane potrzeby i zastępujące zbędny pod kątem widzenia gospodarki narodowej przywóz z zagranicy, będą osiadały w znacznym stopniu w stolicy, względnie w najbliższym jej sąsiedztwie. (…)
Powyższy tekst i ilustracje stanowią fragment książki: Warszawa jako stolica Polski; Stanisław Rychliński; Wydawnictwo biura ekonomicznego zarządu miejskiego W M. ST. Warszawie 1936.